Venezuelâ Devlet Başkanı Nicolas Maduro, Türkiye'yi ziyaret etti. Bunun üzerine Gazeteci Banu Avar, Venezuelâ’da karşılaştığı bir olayı şöyle anlattı: "Şehri göreceğimiz tepeye doğru tırmanırken, Kemal Atatürk tabelasını geçtikten sonra tepeye geldik. Genç kız rehber heyecanla, ‘Şu fabrikayı görüyor musun? Yanında nikâh salonu, şu sağlık ocağı, şu okul, onun arkasındaki de bizim ev. Biz buna ATATÜRK modeli diyoruz’ dedi.” Venezuelâ’da bu gördükleri ve duydukları üzerine duygulanan Banu Avar: "Venezuelâ tepesinde tüylerim diken diken oldu, gururum tavan yapmıştı..." diye konuştu… Peki, ama Türkiye’den binlerce kilometre uzaktaki Venezuelâ’da, “Atatürk Modeli” diye adlandırılan bir fabrikanın ne işi vardı? “Atatürk Modeli Fabrika” da nedir? Türkiye’de bu fabrikadan var mıdır?
İşte bütün bu soruların cevaplarını verebilmek için şimdi hep birlikte Nazilli’ye uzanalım!
XXX
ATATÜRK’ÜN DEV PROJESİ: NAZİLLİ SÜMERBANK BASMA FABRİKASI
Venezüella’daki “Atatürk Modeli Fabrika’ya” esin kaynağı olan fabrika, 1937’de Atatürk tarafından açılan Nazilli Sümerbank Basma Fabrikası’dır. Nazilli Sümerbank Basma Fabrikası, Atatürk’ün kafasındaki “Sosyal Fabrika Projesi’nin” ilk uygulaması olması bakımından çok önemlidir. Atatürk’ün kafasındaki fabrika, sadece üretim yapılan bir mekân değil, aynı zamanda “ar-ge” çalışmalarının yapıldığı bir laboratuar, eğitim verilen bir okul, her türlü sanat ve spor imkânlarına sahip bir kültür kompleksi; kısacası dört dörtlük bir “yaşam alanı”, bir kampustur. Atatürk, işçilerin yüksek standartlarda, her türlü imkândan yararlandıkları bu “sosyal fabrikaları”, Anadolu’nun her yanına yaymayı planlıyordu. Ama bu projesini yaygınlaştırmaya ömrü yetmedi. Fabrika, Türk-Sovyet ortak yapımıdır. Makineler ve teçhizatların çoğu Sovyetler Birliği’nden narenciye karşılığında alınmıştır. Fabrika kuruluşundaki işçi açığını kapatmak için 120 Sovyet montör(tak-yapçı/montajcı) ve mühendis çalıştırılmıştır.
Fabrikanın temelleri 25 Ağustos 1935’te atılmış, yapımı 18 ayda tamamlanmış ve 9 Ekim 1937’de açılmıştır. Bina ve makineler dâhil, 8 milyon liraya mal olmuştur. Fabrikanın, 28 bin iğ ve 800 otomatik tezgâh ile çalışmaya başlaması ve 2.400.000 kilo iplik işlemesi planlanmıştır. Bununla 20 milyon metre basma imal edilecektir. Fabrika 15 bin ton kömür yakacaktır.
Fabrika her gün en fazla 2400 işçi çalıştıracak ve ücret olarak senede 1 milyon lira ödeyecektir.
Nazilli Sümerbank Basma Fabrikası, sosyalist ülkeler de dâhil, dünyada görülmemiş bir “sosyal” niteliğe sahiptir. Evet, fabrika kurulurken Sovyet modeli esas alınmıştır, ama genç cumhuriyetin genç mühendisleri Türk devrimine has, çok özgün bir eser ortaya çıkarmayı başarmışlardır.
Nazilli Sümerbank Basma Fabrikası, 1930’ların dünyasında bir benzerine daha rastlanmayacak kadar özgün bir “sosyo-kültürel” ekonomi projesidir.
