Egeli olup da, herhalde Atçalı Kel Mehmet Efeyi, Çakırcalı Mehmet Efeyi, Demirci Mehmet Efeyi ve Yörük Ali Efeyi bilmeyeniniz yoktur…
Osmanlı İmparatorluğunun 26’ncı Padişahı olan III. Mustafa’nın ölümü üzerine, 27’nci Padişah olarak 1774 yılında tahta geçen I. Abdülhamit zamanında, devlet gücü ve kontrolünün iyice kaybedildiği gibi, parasızlık, gasp ve eşkıyalığın tavan yaptığı bir dönem başlamıştı… 1768’de başlayan Rus Savaşı hâlâ sürüyor, eyaletlerdeki isyan ve ayaklanmaların ardı arkası kesilmiyordu…
İşte bu dönemde Aydın-Atça’da, ilk büyük başkaldırıyı yapan kişi, Atçalı Kel Mehmet Efe (1782-1820) oldu… Dönem, Padişah III. Selim dönemiydi… Okuma-yazma dahi bilmeyen bu Efe, kendisine verilmeyen bir kız yüzünden dağa çıkmış, Osmanlıya yıllarca kafa tutmuş, sonra da Aydın Valiliğini zapt edip, Valiliğini ilân etmişti… Bir mühür kazıtıp, “Valiyi Vilâyet, Hademeyi Devlet, Atçalı Kel Mehmet” diyerek, yani “Vilayetin Valisi, Devletin Hademesi Mehmet” diyerek emirlerini tasdik ediyordu… Osmanlıya değil de, devletine saygısı sonsuzdu, sözlerinden bu anlaşılıyordu…
İkinci olarak Osmanlıya kafa tutarak dağa çıkan Efe, Ödemişli Çakırcalı Mehmet Efe (1872-1911) oldu… Sebebi de, Osmanlı Zabiti Hasan Çavuşun, bir tuzakla babasını öldürmesiydi… Padişah II. Abdülhamit dönemiydi… Medrese mezunu, hayvanları seven, fakirleri kollayan, milli duyguları derin, İzmir Valisi Kamil Paşa’nın oğlu ile medrese arkadaşı olan biriydi… Karıncalı Dağda öldürüldüğünde 39 yaşındaydı… Bu iki Efe de, 1914’te I. Dünya Savaşı başlamazdan, Osmanlı toprakları işgal edilmezden önce ölmüşlerdir…
Demirci Mehmet Efe (1885-1959) Aydın-Nazilli doğumlu idi… O da halkına baskı ve zulüm eden Osmanlıya başkaldırıp, 200 kadar kızanıyla dağa çıkmıştı… Dönem, Padişah II. Abdülhamit (1842-1918) zamanıydı… Sağlam karakterli, dürüst biriydi, ama aşırı baskılar onu da zıvanadan çıkarmıştı… Bir tecavüzle suçlanan ve kızanı olan kardeşini bile acımadan idam etmişti… 1919’da başlayan Milli Mücadele sırasında ikna edilip, Mustafa Kemal’in askeri olmuş, Kurtuluş Savaşı sırasında bazı aksiliklerine rağmen ‘Gazi’ olup, bu unvanıyla 1959 yılına kadar köyünde yaşamıştır…
Yörük Ali Efe (1895-1951) Aydın-Sultanhisar doğumluydu… Küçük yaşta işlediği cinayetler sonrası dağdaki eşkıyaların yanına götürüldü, sonra da kendi ekibini kurdu… Padişah V. Mehmet dönemiydi… İstek üzerine Milli Mücadeleye katıldı, Muğla’da Kuvayı Milliye çalışmalarına katıldı… Aydın ve yöresini işgal eden Yunanlıları perişan etti, silâh ve mühimmat depolarını havaya uçurdu, Milli Kahraman olarak Bursa’da 1951 yılına kadar yaşadı… Kendisi kadar ünlü “Kara Fatma” lâkaplı vatansever eşiyle de tarihe geçmiştir…
Sonuç olarak diyebiliriz ki; iyi ve kötü yönleri olsa da, sonuçta bunların hepsi de birer eşkıyadır!.. Devletin kanunlarına ve geleneklerine başkaldırmışlardır… İyi de, bu işte Osmanlı Devleti ve onun Padişahlarının hiç mi günahı ve kabahati yoktur!? Siz ülkeyi iyi yönetemezseniz, tıpkı iyi beslenip-bakılmayan vücutta oluşan cerahat, mikrop ve parazitler gibi, bunlar da hemen kendilerini gösterirler… Bunun tek çaresi de; temiz, şeffaf, demokratik ve hakkaniyet ölçülerinde, birlik ve beraberlik ruhu içinde ülkeyi yönetmektir!.. Bunun bir keresi, iki keresi olmaz; adalet ve milli ruh tek bir defa bile sarsıldı mı, o devlette yama tutmaz artık!.. Niye bu 15 Türk Devleti içimizden yıkıp da, şimdi 16’ncı devleti kurmuşuz, bir düşünün bakayım!? Bizleri dışarıdan değil, hep içimizden yıkmışlardı!..
