Belki çoğunuz biliyorsunuzdur; Osmanlı döneminden beri bilinen, bir adı da “Sitte-i Sevr” olan, her 21 Nisan'da başlayıp, tam 6 gün süren soğuk ve yağışlı günlere, halk arasında “Öküz Soğukları” denilir…
Bizim Anadolu halkımızın öküzle ilgili sözleri, benzetmeleri, fıkraları ve anıları çoktur… Örneğin: İşe tersinden başlandığını anlatmak için, “Öküze, boyunduruğunu kuyruğundan vurmak” deyimi kullanılır. Bir kişiye, yakınlarının sıkıntı vermediğini anlatmak için; “Öküze boynuzu yük olmaz” denir. Gerçekleşmesi çok güç bir işi anlatmanın kısa ifadesi olarak; “Öküzü dama çıkarmak” denilir. Boş işlere meraklı, kaygusuz, aptal ve beceriksizlere; “Öküzün trene baktığı gibi bakıyor” deriz… İnandırıcı olmayan birtakım nedenlerle suç ve suçlu aramak için de; “Öküz altında buzağı aramak” sözleri söylenir… Ayrıca bazı isimler vardır, örneğin: Öküzbaşı bir motifin adıdır. Öküz Balıkçılı ve Öküz Su Kurbağası hayvan, Öküzgözü de bitki dünyasındandır. Öküzgözü, aynı zamanda Elazığ yöresinde yetişen şaraplık bir üzümün de adıdır.
Antalya'da Öküz İni Mağarası vardır. Gökyüzünde de Öküzkümesi yıldızları... Sitte-i Sevr denilen soğukların diğer adı da “Öküz Soğukları”dır.
Öküzün adı bu kadar yaygınken, biz yazarlar da buna duyarsız kalabilir miydik? 'Sarı Öküz' öyküsünü hepimiz biliriz: Bir defa taviz verdiniz mi, artık onu durduramaz, sermayeniz bitene kadar ödün vermeye devam etmek durumunda kalırsınız. Rahmetli Hacı Pembe nine büyüğümüz, bunu şu sözüyle özetlerdi: “Yok, yol kapıya kadardır! Var dediniz mi, ömür boyu verirsiniz!” Bazıları bunu; “Elini verirsen, kolunu kurtaramazsın” şeklinde söylerler…
Osmanlı tarihinde de bir 'Öküz Mehmet Paşa' vardır: 1550-1619 yılları arasında yaşamış; Vezirlik, Sadrazamlık, Mısır Valiliği yapmış. Babası öküz nalbandı olduğu için, ona bu lâkap takılmış. Padişah I. Ahmet'in kızı Gevherhan Sultan'la evlenip, saraya damat da olmuştu. Onunla ilgili bir anı şöyle anlatılır: Öküz Mehmet Paşa, bir savaş sırasında üst düzey kişileri çadırında toplamış, savaş plânları üzerinde konuşuyormuş. Tam o sırada ordunun savaş yükünü taşımakta kullanılan öküzlerden biri çadırın kapısından başını uzatıp, Mehmet Paşa'ya dikkatlice bakmış. Herkes o “Öküz Paşa” takma ismini bildiği için, tuhaf bir durum oluşmuş, içeridekiler gülmemek için kendilerini zor tutmuşlar…
Öküz bu ya; az sonra yine gelmiş, yine Mehmet Paşa'ya bakmış. Bu kez hiçbiri kendini tutamamış, herkes kıkır kıkır gülmeye başlamış. Öküz Mehmet Paşa durumdan etkilenmemiş gibi yaparak şöyle demiş: “Öküzün neden sıkça gelip de, öyle manâlı manâlı bana baktığını biliyorum. Bana diyor ki; 'bu kadar eşşeğin içinde senin ne işin var; bırak bu süslü eşşekleri de, sen bizim yanımıza gel' demek istiyor…” deyince, çadırdakiler yerlere yatmışlar…
Görüldüğü gibi, öküz biz Anadolu insanlarının yaşamına çok eskilerden beri girmiş, yeni teknolojik dünyada önemini kaybetmiş, bize sadık ve ehli hayvanlardan biridir. Ne gariptir ki, bazıları bunu, birilerine hakaret etme malzemesi yaparlar, ne gam…
Bu, o öküzlerin kabahati değil elbette, kabahat biz insanlarda: Birine kalkıp; “Aslanım be, koçum benim!” dersiniz, hemen gururlanır, hindi gibi kabarır… Aynı adama; “Öküzüm benim, eşşek gibisin maşallah!” desen hakaret sayar, belâ bulmaya kalkışır… Halbuki bilmez ki; sonuçta aslan da, koç da hayvandır, öküz ile eşek de hayvandır… Neyse, şurada 21 Nisan'a ne kaldı ki; bu “Öküz Soğukları”ndan aman kendinizi koruyun, sağlığınızdan, işinizden, eşinizden, paranızdan olmayın…
