Birçok insanımızın hâlâ ömrünün yarısını geçirdiği, kimisinin “Kıraathane”, kimisinin “Tembelhane” ve kimisinin de “İlim Yuvası” dedikleri ilk “KAHVEHANE” ne zaman açıldı biliyor musunuz? Size iyilik yaramaz ya; ama bu iş için biraz kafa yorup, bu önemli konuyu sizin için araştırdım, işte tarihçesi:
İlk kahvehane, Padişah Kanunî Sultan Süleyman zamanında İstanbul’da ve 1554-1555 yıllarında, Halep ve Şam’dan gelen iki kişi tarafından açıldı… Çok iyi iş yaptıkları görülünce de, bütün yurt sathına yayıldı ve bugün de her semt veya sokakta birer-ikişer kahvehanemiz mevcuttur…
Niye o tarihte açılmıştı? Yavuz Sultan Selim’in 1514 Çaldıran Savaşı zaferinden sonra, bir türlü İran ile aramız düzelmemiş, karşılıklı saldırılar devam edip durmuştur. Bu işe bir son vermek için Padişah Kanunî Süleyman, 1553 yılında İran üzerine bir sefer düzenledi. Osmanlı Ordusu kışı Halep’te geçirdi… Asker ve komutanlar oralardaki kahvehaneleri çok sevdiler ve alıştılar.
İran’la savaş ise uzun sürüyor, çok da zayiat veriliyordu. İran şahı elçiler göndererek, 1555 yılında “Amasya Anlaşması” imzalandı, ordu İstanbul’a döndü… Bunu fırsat bilen girişimci ruhlu iki Suriyeli de gelip, İstanbul’da ilk kahvehaneyi açtılar…
İlk kahvehanelerde kitap okunur, satranç ve dama oynanır, destan ve gazeller okunur, yurt içi ve dışı eğitim ile ticaret muhabbetleri yapılırdı… Sonradan çoğalan ve eğitim ağırlıklı kahvehanelere o günlerde “Mekteb-i İrfan” denildiği bile olurdu… En çok okunan kitaplar ise; “Oğuzname, Hamzaname, Battal Gazi, Nasrettin Hoca, Kerem İle Aslı, Âşık Garip, Leyla İle Mecnun, Keloğlan ve Köroğlu” gibi kitaplardı… Kahve önleri ise, çoğu yaşlıların namaz vaktinin beklendiği yerler haline geldi…
Kahvehaneler; Anayasa’nın, yani “Kanunu Esasi”nin 1876 yılında Padişah II. Abdülhamit zamanında yürürlüğe girmesiyle, Mebus (Milletvekili) seçimleri yapılırken çok büyük işlev gördü. Adaylar genellikle kahvelerde seçmenlerle buluştu, ilk siyasi nutuklar buralarda atıldı, bu durum hâlâ da devam etmektedir…
Bazılarımız beğenmesek de, kahvehaneler en önemli buluşma yerleridir… Müşteri, mal sahibi, alacaklı, işçi, usta, tanıdığını arayan, emanet bırakan, adres soran herkes önce buralara gelir… Hatta kocasını veya oğlunu kaybeden kadının bile ilk uğrak yeri buralarıdır!..
12 Eylül darbesi sırasında bir genelge yayınlandı; bütün kahvehanelerde “Kitaplık” olacak, müşteriler bu kitapları okuyacak, boşa vakit geçirmeyeceklerdi… Lâkin bu fikir tutmadı… İlk günlerde korkuyla bu mini kitaplıklar kuruldu, ruhsatlar yenilendi, zaman içinde kaybolup gittiler… Zati oyun oynamaktan hiçbir kitabın kapağı açılıp da, hiçbir yerde okunmamıştı… İnsanlarımızın; siyaset ve dedikodu yapmak, yoldan gelen-geçenle dalga geçmek gibi, yapacakları çok daha önemli (!) işleri vardı çünkü, kitabı kim okuyacaktı ki!..
10 milyon nüfuslu ülkeler Yunanistan ve Azerbaycan’da, bizim beş katımız kadar gazete-kitap basılıyor ve satılıyor, 76 milyonluk ülke olarak, onların % 20’si kadar olamadık!.. Okuma özürlü müyüz, neyiz!?
Neyse, sizi bu önemli “Kahvehane” tarihçesi hakkında biraz bilgi sahibi yapabildiysem ne mutlu bana, bu sayede bugünün yazı yükümlülüğünden de yırttık!.. Hadi biraz da kitap okuyunuz bakayım, hadeee!.. Sakin KOŞAR…
