Türk Arkeolojisinin çağdaşlaşması için çalışan, pek çok arkeolojik kazıya öncülük eden Ord. Prof. Dr. Ekrem Akurgal(1911-2002)’ın, 20.5.1994 tarihinde Cumhuriyet Gazetesinde yayınlanan ve kesip bir kenara koyduğum yazısını, aydınlatıcı olması anlamında okurlarla paylaşmak istiyorum.
***
Batı devletlerinin yüzyıllar boyunca yürüttükleri sömürgeci tutum ve son dönemlerde İslam toplumlarına karşı uyguladıkları çifte standart nedeniyle birçok Müslüman ülkede olduğu gibi bizde de, ‘Batı’ sözcüğü tepki yaratmaktadır. Oysa Batı ve Batılı sözcükleri birçoğumuzun sandığı gibi, bizim batımızda yer alan bir coğrafi deyim değildir. Batılı kavramı belirli bir dünya görüşünü, uygarlığı simgelemektedir. Öyle olmasaydı, Batı sözcüğü ile Avrupalılar’ın kendilerinin batısındaki Amerika’yı; Amerikalılar’ın da aynı deyimle Çin’i ve Japonya’yı kastetmeleri sözkonusu olurdu.
Batılı dünya görüşü nedir? Tarihte Batı ve Doğu kavramlarını il kez Bodrumlu Herodotos(İÖ 484-425), Hellenli ve barbar sözcükleri altında ayrıntılı olarak ele almıştır. Ancak gerçek anlamda Batılı dünya görüşünü ilk kez Egeli doğa filozoflarında buluyoruz. İzmir ile Miletos arasındaki kıyı kentlerinde, İÖ 630-450 tarihlerinde oturan bu Helenli bilim adamları, özgür düşünce yoluyla dinsel kaygılardan ve ilkel inançlardan sıyrılarak akılcı araştırma yöntemi kullandılar. Sözgelimi Miletoslu Thales(İÖ 625-545) ve Anaksimandros(İÖ 610-545), Mısır ve Mezopotamya’nın 2500 yıllık bilgi birikimini bilime dönüştürerek; matematik, geometri ve astronomi gibi bilimlerin kurucusu oldular.
Yine özgür düşünce yoluyla dinsel buyruklardan ve ilkel inançlardan kurtularak, akılcı araştırma yöntemi sayesinde Efesli Herakleitos(İÖ 550-480) ve Urlalı Anaksagoras(İÖ 500-428), dünyada hiçbir maddenin yoktan varolmadığını ve hiçbir zaman kaybolmadığını, sadece değişime uğradığını saptadılar.
Batı dünya görüşünün en önemli özelliklerinden bir başkası, insana, insanlığa ve dolayısıyla insan haklarına saygılı olmasıdır. Bu devrimsel davranışı Batı Anadolu İonya felsefe okulunun Thrakya’daki temsilcisi Protagoras(İÖ 485-415), ‘İnsan her şeyin ölçüsü’(anthropos metro panton) ilkesiyle dile getirmiştir.
İnsanın değeri anlaşıldıktan sonra Lesboslu(Midillili) tiran Mittakos(İÖ 650-570) ve Atinalı Solon’un(İÖ 639-559) başlattıkları atılımların bir sonucu olarak, İÖ 508 yılında Atina’da dünyada il kez demokrasi, yani halk iradesi denilen siyasa yöntemi kuruldu. Böylece Doğu’da, yani Mısır’da ve Mezopotamya’da halk, krallar ve rahipler tarafından sömürülürken; Batı’da, yani önce Ege’de, ardından da Atina’da Hellenler özgür ve onurlu bir yaşama sahiptiler.
Batılı dünya görüşü Hellen tarihi boyunca sürüp gitti. Ancak Roma İmparatorluğu’nun çöküşünden sonra bütünü ile unutuldu. Batılı dünya görüşü daha sonra 15 ve 16. Yüzyıllarda, yani Rönesans çağında bir fikir akımı olarak gündeme geldi. 17 ve 18. Yüzyıllarda Aydınlanma felsefesiyle, 1789 tarihinde gerçekleştirilen Büyük Fransız Devrimi sayesinde güçlenerek, Avrupa’da yayılma imkânı buldu. Bununla beraber, sözkonusu dünya görüşünün ana koşulu olan özgür düşüncenin, tam anlamıyla birçok ülkede yerleşmesi ancak 20. yy’da olanak bulmuştur. Batılı dünya görüşü bizde ise Atatürk ilkeleriyle uygulamaya girmiştir.
Batılı olmaktan çekinmemizin anlamı yok. Atatürk ilkelerini de kapsayan bu dünya görüşünü candan ve gönülden benimsememiz gerekiyor ve hiç aksatmadan; Batılı dünya görüşünün özgür düşünce, akılcı araştırma yöntemi ve insan hakları ilkeleri doğrultusunda ilerlemeye devam edelim. 