Muğla Türküleri, Muğla'nın sahip olduğu folklorik ve kültürel zenginlikler içinde çok önemli ve seçkin bir yere sahiptir.
İşte, ülkemiz genelinde sevilerek söylenilen “Ferayi Türküsü” de, bunlardan birisidir. Bu seçkin türkümüz, Türkiye Radyolarında uzun yıllar “Yurttan Sesler” programını başarıyla yöneten, ülkemiz genelinde de pek çok türküyü derleyen Muzaffer Sarısözen tarafından derlenmiş bir türküdür.
Muğla'lı Gazeteci Yazar Åžadan Gökovalı ve Gazeteci Yazar Mehmet Ali Eren'in yayınlanmış olan kitaplarında belirtildiğine göre, Muzaffer Sarısözen de bu derlemeyi Muğla'lı Galip Birgili ve Raziye Gülten'den almıştır.
Ferayi Türküsü,nün doğuşuna neden olan aşk öyküsü ise, şöyledir:
Menteşe Beyi Yakup Beyin oğlu İlyas, dağlar sevdalısı bir kişidir. Bir gün Marçal Dağları,nda gezinip avlanırken, karşısına bir Türkmen güzeli çıkıverir. İlyas Bey şaşkına döner ve Türkmen güzeline sorar;
-Sen kimsin kız, senin adın ne ?
-Türkmen Obası,ndan Feraye, ya siz?
-Menteşe Beyi Yakup Beyin oğlu İlyas. Feraye ha?
-Niye şaşırdınız beyim. Benim Türkmen adımı beğenmediniz mi?.
-Hem de çok beğendim. Benimle evlenir misin kız?
-Bilmem, anamla babam ne der?
Bu konuşmalardan sonra cesaretlenen İlyas Bey, atına atlar ve soluğu anasının yanında alır. Anasına durumu anlatır.
Oğlunun dinleyen ana,”Hangi beyin kızıdır” diye sorar. Oğlunun sevdalandığı kızın bir Türkmen Güzeli olduğunu öğrenen ana; “Oğul bir töre vardır. Töredir, her şey ona göredir. Bey oğluna bey kızı yakışır” derse de İlyas Bey ikna olmaz. Anası sonuçta, beyine açmak zorunda kalır.
Baba Yakup Bey, oğlunun evlenmek istediğini görünce, hangi beyin kızını alsak diye düşünür. Düşünmesine düşünür ama, İlyas'ın gönlü ise Feraye dedir. Çaresiz kalan koca Menteşe Beyi, tutar Marçal Dağları,nın yolunu.
Varır Türkmen demircisinin obasına. Önce hal hatır sorulur. Sonra taş gediğine konulur. “Bahçenizdeki gülü dermeye geldik. Oğlumuzu size verip, kızınızı almaya geldik” denilir.
Feraye kızın babası, ”Beyoğlu beye kız vermek obamızı onurlandırır.”der ve kızı vermeye razı olur. Olayı duyan Feraye'nin ağabeyi Mıstık” Benim kardeşim bey oğlu beyi nerede görmüş de söz vermiş” diye kızar. “Raslantı, talihin cilcesi, kader” dendi ise de, “Hayır madem ki bize sormadan onunla sözleşti. Bende verilecek kız yok “ deyip itiraz eder.
Sonuçta, Feraye ile İlyas Bey kapuzun dibinde buluşmayı kararlaştırırlar. Feraye, katarlamış sarı mayayı(dişi deveye eşyalarını yüklemiş). Eli yüreğinde, çarpa çarpa gitmiş buluşma yerine, durmuş beklemeye. Onu izleyen ağabeyi Mıstık; ”Bir de kaçarsın ha” deyip çekmiş hançerini, bırakmış alkanlar içinde kardeşi Feraye'yi. Koyuvermiş kapuzdan aşağıya. O günden buyana, dipsiz kapuzun adı olmuş “Kanlı Kapuz”.
İlyas Bey, bir yanda Feraye kızın, diğer yanda da kendi canına da kıyan Mıstığın ölüsünü görünce, o mu yoksa adına, halk mı sesini kapıp koyuvermiş.
Bu sonu acıyla biten aşk öyküsünden sonra da, bir türkü yakılıvermiş.
Åžadan Gökovalı'nın şiirsel anlatıyla, bu türkü, 800 yıldan beri çalınıp söylenir. Söylendikçe de Feraye kızın öyküsü tellerde dinlenir. Ve adı ünlenir.
Türküde Feraye adının Ferayi olarak kullanılması ise, Muğla'nın ağız özelliklerinden kaynaklanmaktadır.
Ferayidir gızın adı ,
Ferayi de yar yandım
aman.
Esmer yarim de aman
da Ferayi,
Türkmen de gızı,
Katarlamış mayayı da,
Yar yandım aman esmer
yarime,
Aman da mayayı,
Ninna ninna ninna
nay, nina nay da,
Aman da Ferayi.
Deminciler demir
döğer,
Tunç oldur, aman da
tunç olur.
Sevip sevip ayrılması
güç olur,
Yar yandım aman esmer
yarime,
Aman da güç olur.
Ninna ninna ninna
nay, nina nay da,
Aman da Feraye.
